Rusiya "Zəngəzur dəhlizi"ndən pay istəyir

Rusiya ilə Ermənistan arasında gərgin siyasi dialoq davam edir. Moskva bu dəfə Vaşinqtonda müzakirə olunan və "Tramp marşrutu" (TRIPP) kimi tanınan yeni nəqliyyat layihəsi ilə bağlı İrəvana açıq mesaj göndərib.

Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Mixail Qaluzin bəyan edib ki, Ermənistan bu layihənin həyata keçirilməsi zamanı Rusiyanın mövqeyini nəzərə almağa məcbur olacaq. Qaluzin xatırladıb ki, Ermənistanın dəmir yolları hazırda "Rusiya Dəmir Yolları"nın törəmə şirkəti olan "Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu" QSC-nin konsessiya idarəçiliyindədir. Onun sözlərinə görə, Ermənistan üzərindən həyata keçiriləcək hər hansı tranzit daşımalar Avrasiya İqtisadi İttifaqının qaydalarına uyğun olmalıdır. Diplomat vurğulayıb ki, Ermənistan bu təşkilatdan çıxmaq niyyətində olmadığını dəfələrlə bəyan edib.

Rusiya rəsmisi əlavə edib ki, "Tramp marşrutu"nun keçəcəyi ərazilər Türkiyə və İranla sərhəd zonasını əhatə edir və həmin sərhədlər uzun illərdir Ermənistan sərhədçiləri ilə birlikdə rus sərhədçiləri tərəfindən qorunur. Buna görə də Moskva hesab edir ki, layihənin reallaşdırılmasında Rusiyanın iştirakı həm hüquqi, həm də təhlükəsizlik baxımından vacibdir. Məsələnin hüquqi tərəfi isə daha mürəkkəb görünür. Vaxtilə Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirən Mehri dəmir yolu Ermənistan ərazisindən keçsə də, sovet dövründə bu xətt Azərbaycan Dəmir Yolunun tərkibində olub və Ermənistanın dəmir yolu sisteminə daxil edilməyib. Bu səbəbdən həmin hissənin Rusiya Dəmir Yollarının konsessiya idarəçiliyinə aid olub-olmaması ətrafında hüquqi mübahisələr mövcuddur. Üstəlik, Ermənistanın keçmiş prezidenti Serj Sarqsyan dövründə Mehri istiqamətindəki dəmir yolunun avadanlıqlarının sökülərək metal qırıntısı kimi İrana satıldığı barədə məlumatlar da var. Ermənistan mənbələri iddia edirlər ki, Moskva bu prosesdən tam xəbərdar idi. Ekspertlər xatırladırlar ki, 2020-ci il 10 noyabr tarixli üçtərəfli bəyanatda Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqələrinin bərpası nəzərdə tutulsa da, ötən beş il ərzində bu istiqamətdə nə Rusiya, nə də Ermənistan real addım atıb. Məhz bu səbəbdən ABŞ-nin irəli sürdüyü yeni TRIPP layihəsi Kremlin narahatlığını artırır və Moskvanın İrəvana təzyiqini gücləndirir.

Analitiklərin fikrincə, TRIPP layihəsi eyni zamanda Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan üçün ciddi siyasi sınağa çevrilib. Çünki Vaşinqtonda əldə olunan razılaşmaları imzalayarkən Paşinyan sərhəd zonalarının statusunu, Rusiya sərhədçilərinin rolunu və dəmir yollarının konsessiya idarəçiliyini yaxşı bilirdi. Buna baxmayaraq sənədlərə imza atması onun Moskva ilə münasibətlərdə yeni mərhələyə keçmək niyyətində olduğunu göstərən mühüm siqnal kimi qiymətləndirilir. Bununla belə, müşahidəçilər hesab edirlər ki, Ermənistanın həqiqətən də Qərbə inteqrasiya kursunu seçib-seçmədiyi hələ də açıq sual olaraq qalır. TRIPP layihəsinin taleyi təkcə regional nəqliyyat marşrutlarının gələcəyini deyil, həm də İrəvanın Rusiyanın təsir dairəsindən nə dərəcədə uzaqlaşmağa hazır olduğunu göstərəcək əsas siyasi sınaqlardan biri hesab edilir. Hazırkı vəziyyət isə Paşinyan hökumətinin bu istiqamətdə hələ də ciddi maneələrlə üzləşdiyini göstərir.

Siyasi ekspert Oqtay Qasımovun fikrincə, Rusiya çox istərdi ki, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı üçtərəfli bəyanat əsas götürülsün: “10 noyabr sənədinə əsasən, dəhlizdə nəzarət rus hərbçilərə həvalə olunmuşdu. Lakin Rusiya yaradılmış şansdan istifadə etmədi və tərəflərə təsir etmək mexanizmini üstün tutdu. Bu da sonda özünün dəhlizə nəzarət şansını itirməsinə gətirib çıxardı. Hazırkı mövqeyinə gəlincə, Rusiya bir formada bu prosesə qoşulmaq istəyir. Yəni Moskva bu layihəyə yatırım etmək fikrində deyil. Artıq ABŞ və Ermənistan arasında memorandum imzalanıb, pay bölgüsü aparılıb, texniki və iqtisadi əsaslandırma aparılıb, maliyyə məsələsi həllini tapıb, hüquqi prosedurlar müəyyən olunub. Bir sözlə, proses son mərhələyə gəlib və fiziki işlərin həyata keçirilməsi qalır. Bu da yaxın zamanda reallaşacaq. Sadəcə, Rusiya Ermənistana təzyiq göstərməklə ondan güzəşt qoparmağa çalışır. Xüsusən də dəhlizə nəzarət məsələsində iştirak istəyir”.

O.Qasımova görə, Rusiya heç olmasa ABŞ şirkəti ilə bərabər nəzarət funksiyasına şərait yaradılmasına cəhd edir: “Əgər bu istəyi qəbul olunmasa, Ermənistanı şantaj etməyə çalışacaq. Belə desək, rus sərhədçiləri vasitəsi ilə prosesə müdaxilə edə bilər. Amma doğrusu, bunu həyata keçirməsi çətin görünür. Düzdür, Rusiya vaxtilə məntiqdən kənar addımlar da atıb. Məsələn, 1994-cü ildə, ən zəif dövründə rus desantının bir bölməsi Serbiya ərazisinə atıldı və NATO bunu gözləmirdi. Yəni Rusiyanın belə qəfil addımları da olur. Sadəcə, nəzərə alaq ki, Zəngəzur dəhlizi məsələsində vəziyyət fərqlidir. Çünki ABŞ və Ermənistan arasında razılaşma var. Rusiyanın müdaxiləsi o deməkdir ki, ABŞ kimi gücü qarşısına almış olacaq. Bu da Moskvanın maraqlarına nə dərəcədə uyğundur, demək çətindir. Ona görə də Rusiyanın kobud müdaxiləsi real deyil”.

Tarix: 2-07-2026, 14:22 Oxunub: 2